Türküler Neden Hafızada Kalır?

Bir Kültürel Bellek Okuması

Denizin enginliği ve sessizlik

Bazı şarkılar dinlenir ve geçer. Bazı türkülerse unutulmaz. Üzerinden yıllar geçse de bir dize, bir melodi ya da tek bir kelime insanın içine yerleşir. Nerede, ne zaman duyulursa duyulsun tanınır. Çünkü türkü, yalnızca bir müzik türü değil; hatırlamanın, aktarmanın ve saklamanın yollarından biridir.

Bu yazı, türkünün neden hafızada kaldığını müzikal bir analizle değil; kültürel bellek kavramı üzerinden okumaya çalışıyor.

Türkü Hatırlatır, Anlatmaz

Türkü çoğu zaman ayrıntılı bir hikâye anlatmaz. Kısa cümlelerle, tekrar eden dizelerle konuşur. Ama bu eksiklik değil, bir güçtür.

“Gitti de gelmedi” dendiğinde:

- Kim gitti?

- Neden gitmişti?

- Geri dönmesi mümkün müydü?

Bunların hiçbiri açıklanmaz. Ama herkes kendi hikâyesini yerleştirir o boşluğa. Türkü, anlatmaz; hatırlatır. Kişisel hafızayla toplumsal hafızanın buluştuğu yer tam da burasıdır.

Bu yüzden aynı türkü, farklı kuşaklarda farklı anlamlar taşır ama etkisini kaybetmez.

Tekrarın Gücü: Unutulmamak İçin

Türkülerin en belirgin özelliklerinden biri tekrar etmeleridir. Nakaratlar, aynı dizenin farklı varyasyonlarla söylenmesi, benzer melodik dönüşler…

Bu tekrar, estetik bir tercih olmanın ötesinde, hafızayı eğiten bir yapıdır.

Yazının olmadığı ya da sınırlı olduğu dönemlerde kültür, tekrar yoluyla aktarılırdı. Türkü de bu sözlü kültürün taşıyıcısıdır. Aynı sözün defalarca söylenmesi, unutulmaması için değil; yerleşmesi için vardır.

Bu yüzden bir türküyü bir kez dinleyip mırıldanabiliriz. Ama bir romanı tek okumada hatırlayamayız.

Türküde Zaman Donmaz, Birikir

Türküler belirli bir zamana ait gibi görünür:

- Bir savaş,

- Bir göç,

- Bir ayrılık,

- Bir felaket.

Ama zaman içinde donmazlar. Aksine, her söylenişte yeni bir katman eklenir. Aynı türkü, bir dönem yas türküsüyken başka bir dönemde direnişin sesi olabilir.

Kültürel bellek böyle çalışır: Geçmişi olduğu gibi saklamaz, yeniden yorumlayarak taşır.

Türkü de bu yüzden canlıdır. Arşivlik değil; dolaşımdadır. Söylenir, değişir, yerelleşir ama kaybolmaz.

Aşık Veysel Şatıroğlu ve bağlaması 

Kahramanı Olmayan Hikâyeler

Türkülerde çoğu zaman belirgin bir kahraman yoktur. İsimler geçse bile, o isimler temsilidir. Asıl merkezde olan şey:

- Acı,

- Hasret,

- Kayıp,

- Bekleyiş.

Bu duygular evrenseldir. Herkesin hayatında bir karşılığı vardır. Türkü, bireysel bir olayı alıp ortak bir duyguya dönüştürür.

Bu yüzden “başkasının hikâyesi” gibi dinlenen bir türkü, bir anda “benim türküm” hâline gelir.

Hafızada Kalan Ses, Hafızada Kalan Dil

Türküler sade bir dil kullanır. Büyük metaforlar, karmaşık imgeler yoktur. Ama bu sadelik basitlik değildir. Bilerek seçilmiş, kolay hatırlanan bir dildir.

Kısa cümleler, güçlü fiiller, doğrudan duygular…

Bu dil:

- Ezberlenir,

- Aktarılır,

- Bozulmadan kalır.

Türkü, dili de korur. Kelimeler değişse bile, ton kalır. Bu yüzden bazı türküler eski kelimeler içerdiği hâlde yabancı gelmez. Hafıza, anlamdan önce sesle bağ kurar.

Türkü ve Sessiz Tanıklık

Türkü, çoğu zaman resmî tarihin anlatmadığını anlatır. Büyük olayların küçük insanlardaki izlerini taşır.

Bir isyanın sonucu, bir sürgünün sessizliği, bir kadının bekleyişi…

Bunlar tarih kitaplarında yer almaz. Ama türkülerde yaşar. Bu yönüyle türkü, sessiz tanıklıktır.

Kimse adına konuşmaz ama herkes adına hatırlar.

Neden Hâlâ Hatırlıyoruz?

Bugün artık türkü dinlemek için bir araya gelmek gerekmiyor. Kayıt var, video var, her şey erişilebilir. Ama buna rağmen türküler hâlâ hafızada.

Çünkü türkü:

- Dinlenmez, taşınır.

- Öğretilmez, aktarılır.

- Eskimez, yer değiştirir.

Bir türkü, bir evden başka bir eve, bir kuşaktan diğerine geçerken anlam kaybetmez. Sadece yeni bir bağlama yerleşir.

Türkünün Hikâyesi Bitmez

Türkülerin hafızada kalmasının nedeni nostalji değildir. Geçmişe özlem de değildir.

Türkü, bugünü de içine alabilen bir yapı olduğu için yaşar. Bugünün acısına da, bugünün suskunluğuna da ses olur.

Bu yüzden “Türkünün hikâyesi” hiçbir zaman tamamlanmaz. Her dinleyiciyle yeniden yazılır.

Ve belki de bu yüzden, bazı sesler hiç susmaz.

İlgili Yazılar:

• 100 Temel Eser: Okumak İçin Bir Liste mi, Yol mu?
• Minik Okurlar İçin Büyük Kitaplar
• Martı Yayınları World Romance Classics Serisi
• Mitoloji Okumalarına Nereden Başlanır?

Kaynak: Malapascua, Sessizlik, Filipinler'deki Visayan Denizi üzerinde yoğun fırtına bulutları Denizi, Fotoğraf: Vyacheslav Argenberg, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Sitede kullanılan görseller tanıtım ve bilgilendirme amaçlıdır. Telif hakkı ihlali olduğunu düşündüğünüz bir içerik için iletişime geçebilirsiniz.